Vriendelijkheid troef

We moeten er geen doekjes om winden: er zijn behoorlijk wat personen op deze aardbol die zich durven te gedragen als volstrekte eikels. Met momenten zijn ze ronduit egoïstisch, onbeleefd, betweterig en onvriendelijk. Dat gedrag druist in tegen wat wij moreel “goed” of “juist” vinden, en toch kan iedereen er zich schuldig aan maken. Waar komt dat gedrag vandaan en hoe gaan we er tegenin?

Rotte appels
In eerste instantie zijn vele mensen geneigd om de groep van klagers, narcisten, negatievelingen, dommeriken en schreeuwers de stempel van ‘rotte appels’ te geven en te besluiten dat dat een groep is waar zij nooit of te nimmer toe zullen behoren. Er moet simpelweg niet te veel naar die groep geluisterd worden, lijkt de conclusie. De realiteit is echter niet zo zwart-wit als we denken. De wortels die zo’n onvriendelijk gedrag tot uiting doen komen, zitten namelijk in elk van ons.

De reflex die wij als mensen ontwikkelden bij het zien van iemand die niet denkt of leeft zoals wij, is er eentje van angst en veroordeling. Evolutionair heeft het altijd steek gehouden om een natuurlijke afkeer te hebben van dingen die ons onbekend zijn. Op veilig spelen en kiezen voor ‘het vertrouwde’ hield ons in leven. Er zit dus een oerinstinct in ons dat ervoor kan zorgen dat we ons heel venijnig kunnen gedragen tegenover mensen die bijvoorbeeld anders denken dan wij. Die instinctieve reflex hebben we allemaal, maar door opvoeding en bewustwording leren we dat niet iedere andere mening, gedraging of uiterlijk een bedreiging vormt. Desondanks komt het helaas nog al te vaak voor dat mensen zich bijzonder offensief en onvriendelijk gedragen, en dat heeft enkele redenen.

Een groot deel van ons nors gedrag en ego heeft haar grond in onzekerheid, vertelt Ryan Holiday in Ego Is The Enemy. Denk maar aan de pestkop in je lagere school die eigenlijk gewoon geliefd wilde zijn in zijn leven, of de verzuurde veertiger die al meermaals bedrogen werd en met een ontzettend laag zelfbeeld kampt. We willen onszelf profileren en tonen hoe slim of capabel we zijn, zodat we de andere ervan kunnen overtuigen om ons als vriend te nemen. Het is onze natuurlijke neiging om erbij te willen horen die dat gedrag stimuleert. We hunkeren naar meer macht, geld of aanzien, omdat we denken dat dat ons gelukkig zal maken, en die honger naar “winnen” torent boven het moreel en ethisch gedrag uit. Vele mensen geloven de waarheid in pacht te hebben, en begeven zich vervolgens bijvoorbeeld op sociale media om anderen te vertellen hoe verkeerd ze wel niet zijn. “It’s harder to be kind than clever“, en dat zie je iets te vaak in bijvoorbeeld de Facebookreacties. Er lijkt een cultuur gekweekt dat “het bij het rechte eind hebben” jou het absoluut recht geeft om je te gedragen als een arrogante zak. Alsof we geen rekening moeten houden met andermans gevoelens als we de feiten aan onze kant hebben.

Niet iedere interactie is zo’n geschreeuw als de Facebookreacties, maar ook in dagelijkse zaken sluimert de onverdraagzaamheid. Zoals Wallace benadrukt in This Is Water is onze automatische piloot één van de grootste bedreigingen in ons leven. De dagen lijken in elkaar over te vloeien, en je bent verdronken in je eigen beslommeringen, waardoor er geen mentale ruimte is voor de ander. Echte vriendelijkheid vereist om uit die automatische piloot te stappen en niet overmand te worden door de golf aan overweldigende gedachten en emoties. Zoals politiek denker Hannah Arendt al suggereerde, is ‘gedachteloosheid’ een gevaarlijke motor voor het alledaagse kwaad. En in de wereld van vandaag, waarin polarisatie gemakkelijk in de hand gewerkt wordt, is het niet altijd eenvoudig om nuance en vriendelijkheid uit te dragen. Het kan ons allemaal overkomen dat we simpelweg te veel aan ons hoofd hebben en onder druk staan, waardoor we een relatief kort lontje hebben. We hebben niet de mentale ruimte en het geduld die we zouden willen, en kunnen in een dispuut zomaar de ander neerzetten als dom of onredelijk. En wie er dan tegenover ons staat – een wildvreemde of onze partner – dat doet er niet toe: zij moeten eraan geloven.

Wees vriendelijk
Het vijandige of onvriendelijke gedrag komt dus niet enkel voor bij de ‘rotte appels’, maar is een combinatie van onzekerheid, ego, stress en negatieve ervaringen. Mensen die onvriendelijk zijn, missen vaak iets in hun leven of hebben nood aan de liefde en compassie die ze zelf niet meer kunnen opbrengen. Bovendien zal hun verzuurde reactie hen enkel nóg meer verbitteren, want onvriendelijk zijn kan je nu niet bepaald als een ‘leuke activiteit’ bestempelen. Vaak dreigen ze zo in een vicieuze cirkel terecht te komen, omdat anderen minder snel naar hen zullen luisteren en compassie tonen. Combineer daarmee ook de ‘self-fulfilling prophecy‘ waardoor ze met een pessimistische blik de negatieve zaken enkel sneller bevestigd zien. Zoek naar negatieve dingen in de wereld en je zal die altijd vinden, zegt ook Daniel Kahneman (Thinking, Fast and Slow). Je ziet waar je op focust – wie zoekt zal vinden (lees er meer over in Mr. Brightside). Aan ‘acts of kindness‘ is er echter geen gebrek. Dit alles maakt dat ik de laatste jaren vaker meeleef met de mensen die beledigend, onbeleefd of onaardig zijn. Om deze mensen uit hun put te halen, is er maar één oplossing, en daarvoor gebruik ik graag een quote van Marcus Aurelius: “Om onvriendelijkheid te bestrijden, kregen we het tegengif vriendelijkheid”.

Vriendelijk zijn en empathie tonen worden soms als ‘zwak’ aanschouwd, maar is eigenlijk het absolute tegenovergestelde. Het is vechten tegen ons evolutionair instinct van wantrouwen tegenover andersgezinden. Liefde en compassie tonen is vaak allesbehalve evident, maar het kan zo veel moois creëren. Vertrouwen geven en beslissen om vriendelijk te zijn doet goed, en het opent bovendien deuren naar meer mooie dingen. Anderen helpen helpt ook jou, wordt in het prachtige Tuesdays with Morrie (Mitch Albom) beschreven. De wereld heeft nood aan meer compassie, aan meer gevers, aan meer vriendelijkheid. Mensen het voordeel van de twijfel geven is een voedingsbodem voor nog meer vriendelijkheid en vertrouwen. Wederzijds vertrouwen en zijn sneeuwbaleffect maken zo veel mogelijk, wat vriendelijkheid overweldigend de beste optie maakt. Daardoor staat de uitspraak van JB Pritzker als een paal boven water: “The kindest person in the room is often the smartest“.

De keuze
Het is aan ieder van ons om het voorbeeld te geven, zowel als we zelf onvriendelijk dreigen te worden, alsook bij het ontvangen van norse uitspraken of gedrag. Je weet dat als je emmer wat vol zit, en je druk ervaart, je sneller dingen zal zeggen waar je spijt van krijgt. Denk in zo’n gevallen tweemaal na vooraleer je iemand de volle lading geeft, die die misschien helemaal niet verdiend heeft. We willen onze emoties helemaal niet afreageren op anderen. Om de eerste emotionele impulsen te laten afnemen is de oude volkswijsheid om ‘tot tien te tellen’ zo slecht nog niet. Je kan niet controleren wat je overkomt, maar je kan wel kiezen hoe je erop reageert.

Als we dan weer zelf het slachtoffer zijn van onvriendelijke uitspraken, zal onze eerste reflex er vaak eentje zijn van zelfverdediging. Als je echter ook hier een ruimte kan creëren tussen die initiële emotionele reactie die je ervaart en hoe je erop reageert, kan je altijd kiezen voor vriendelijkheid (lees er meer over in Mindful leven). Denk eraan: zelden is de aanval of uitbarsting van de ander persoonlijk, maar ben jij gewoon de verkeerde persoon op het verkeerde moment, en zit de ander z’n emmer ook gewoon propvol. Gemakkelijker gezegd dan gedaan, maar kies ervoor om – in het heetst van de strijd – je niet persoonlijk aangevallen te voelen door een scherpe en vijandige uitspraak van de ander.

Is iemand onvriendelijk, toon dan begrip, en wees open en nieuwsgierig. Hoe komt het dat die persoon zich zo uit en zegt wat die zegt? Het fascinerende boek The Righteous Mind (Jonathan Haidt) heeft mij nog meer geïnteresseerd gemaakt in de overtuigingen van mijn medemens. Ik wil er vaker achter komen hoe het komt dat mensen denken wat ze denken, en dat geldt vooral voor mensen die drastisch anders leven en denken dan ik. Die mentaliteit van empathie en inlevingsvermogen is enorm sterk want ze zorgt ervoor dat de ander zich gehoord voelt – iets wat de onvriendelijke persoon waarschijnlijk niet vaak genoeg ervaart. Seneca’s uitspraak is hier op z’n plaats: “Waar een mens is, is een kans tot vriendelijkheid”. Mensen die anders denken dan jij zijn geen reden tot neerbuigendheid. Schuif je ego aan de kant en zie de interactie als een kans tot begrip, inzicht en het ontwikkelen van een verruimde blik op de wereld. Toon je compassie op de moeilijkste momenten, dan laat je de wereld beter achter dan hoe je ‘m vond. De vriendelijke mensen die écht luisteren zijn de sleutel tot succes in onze maatschappij. De sleutel tot het behoud van onze menselijkheid. “In a world where you can be anything, be kind”.

Zuurstof
Arrogantie en onvriendelijkheid zijn geen goede eigenschappen, maar in de verkeerde omstandigheden worden we er allemaal wel eens op betrapt. Door te beseffen dat ze heel menselijk zijn, kunnen we enerzijds opmerken wanneer we zelf scherp reageren en in de plaats daarvan kiezen voor vriendelijkheid, en anderzijds ook empathie en compassie tonen als we met verzuurde mensen in aanraking komen. Vriendelijkheid, medeleven en vertrouwen zijn de zuurstoftanks van een maatschappij. Bewust kiezen om die waarden uit te dragen, is kiezen voor een mooiere wereld. Het is aan jou. Go read something, ciao!

Maxim

NIET-BOEKENTIPS
• Loving Kindness Meditatie: Een positieve, liefdevolle meditatie die ik ieder meditatieweekend doe. Zoek ze gerust eens op of volg een ‘guided meditation‘.
• It’s Not Enough to Be Right—You Also Have to Be Kind: Artikel van Ryan Holiday.
• Podcast over vriendelijkheid: Die Podcast over Stoïcisme S01E05 – Over vriendelijkheid, communicatie, reflectie en ergernissen.
• Speech Pritzker: Video (2:02) – Gov. Pritzker Commencement Address: Kindness is intelligence.