Dans als je kan

Als sociale wezens hechten we veel waarde aan wat anderen over ons denken. Vaak in die mate dat het ons kan verhinderen om bepaalde stappen te zetten of werkelijk onszelf te zijn. Hoe werkt deze wisselwerking van schaamte, ego en imago, en welke impact heeft het op het geluk en de voldoening in ons leven?

Wat anderen denken
Ik wil je graag voorstellen aan Stephanie. Ze is 26 jaar en super getalenteerd. Ze heeft een aanleg voor zingen en is er enorm door gepassioneerd. In de douche is het geen seconde stil, en ze haalt hoge noten alsof het niets is. Het probleem is dat ze de stap niet durft te zetten om met haar zangtalent naar buiten te komen, omdat ze bang is dat anderen haar zullen uitlachen, het niet goed zullen vinden, of haar de stempel van hippie of freak zullen geven. ’s Avonds ligt ze vaak te piekeren over de schaamte die ze zou voelen als haar ploegmaats van het korfbal zouden oordelen over haar muziek. Vooraleer Stephanie iets deelt op Instagram of Tiktok, moet het perfect zijn, vertelt ze zichzelf. Soms heeft ze het er moeilijk mee dat ze niet volledig zichzelf kan zijn, maar gelooft ze dat ze gewoon tijd nodig heeft om aan zelfvertrouwen te winnen.

Daarnaast installeerde Stephanie recent de sportapp Strava op haar smartphone, waar ze nu haar loopsessies kan delen met haar vrienden. Bij het bekijken van de loopjes van haar collega’s valt het haar op dat iedereen veel sneller loopt dan zij, met bovendien een veel lagere hartslag. Aangezien Stephanie bij het bedrijf bekend staat als een sportieve meid, beslist ze om die loopsessies voorlopig toch maar privé te houden, omdat ze dat imago liever niet geschaad ziet. En misschien dat ze zich toch maar niet inschrijft voor de Antwerp 10 Miles via het werk, want dan zal iedereen zien dat ze de traagste is van het hele bedrijf.

Angst en schaamte
Stephanie heeft meer gemeenschappelijk met ieder van ons dan we zouden denken. Wij mensen zijn sociale dieren die de nood hebben om deel uit te maken van een groep. Evolutionair gezien was het zelfs nodig om tot een gemeenschap te behoren om te kunnen overleven, zegt Jonathan Haidt (The Happiness Hypothesis). Verstoting uit de groep of stam betekende vaak het einde, dus zit de drang om sociaal aanvaard te worden diepgeworteld in onze genen. Eenzaamheid is voor de meeste mensen nog steeds een grote angst, maar zoals vaak is die angst vandaag veel minder realistisch dan we denken. We overschatten doorgaans de impact van sociale afkeuring of publiekelijk falen, omdat we dat ervaren als verliezen. We hechten meer waarde aan de mogelijkheid dat we verliezen dan dat we winnen, schrijft psycholoog Daniel Kahneman (Thinking, Fast and Slow). Dat fenomeen staat bekend als loss aversion (verliesaversie) en zorgt ervoor dat we die mogelijke sociale vernedering vaak gaan overdramatiseren. Daar komt dan ook nog eens bij dat we vaak de neiging hebben om erover te piekeren en het probleem in ons hoofd enkel groter te maken (lees er meer over in Het eindeloze gepieker).

Waar Kahneman, maar ook Ryan Holiday (Ego Is The Enemy), bovendien over schrijven, is een denkfout genaamd het Spotlight effect. Daardoor hebben we het gevoel dat anderen meer naar ons kijken, of meer met ons bezig zijn, dan effectief het geval is. Als jij onderweg naar je werk opmerkt dat er een gaatje in je t-shirt zit, zal je er al snel van overtuigd zijn dat al je collega’s dat gaatje zullen opmerken en je slordig voorkomen zullen veroordelen. Door dat Spotlight effect gaan mensen vaker twijfelen aan zichzelf en zullen ze minder geneigd zijn om risico’s te nemen, omdat ze bezorgd en beschaamd zijn over wat mensen wel niet zullen denken. Het effect heeft zijn oorsprong in het intuïtieve systeem 1-denken, schrijft Kahneman, dat vooral egocentrisch werkt en ons imago intact wil houden. In werkelijkheid zijn mensen natuurlijk veel meer met zichzelf bezig, en hun eigen beslommeringen. “You’ll stop worrying what others think about you when you realize how seldom they do”, schrijft David Foster Wallace. Het is belangrijk te beseffen dat niet alles om ons draait, maar dat we deel zijn van een groter geheel, waar iedereen z’n ding doet.

Door de alomtegenwoordigheid van sociale media is het speelveld bovendien grondig veranderd. Door het voortdurend vergelijken met de schijnbaar perfecte foto’s van onze vrienden en celebrities, willen we zelf de perfectie benaderen in het opzetten van ons publieke persona. Alsof onze eigenwaarde bepaald wordt door hoeveel likes en views onze post krijgt, in plaats van wat je écht doet of realiseert, schrijft Jonathan Sacks (Morality). Daardoor zijn we ons – vaak verkeerdelijk – hyperbewust van hoe anderen ons percipiëren en hebben we het gevoel dat we voortdurend in ’t oog gehouden worden. In een maatschappij waar het belangrijker lijkt te zijn wat anderen van jou denken, in plaats van hoeveel goeds je zelf gedaan hebt, voelen we sneller schaamte dan schuld. We zijn beschaamd als onze foto niet goed genoeg presteert, maar schuiven het schuldgevoel vlot aan de kant als we dronken in de auto stappen. Ryan Holiday (Ego Is The Enemy) schrijft over hoe het ego ons doet obsederen over die externe validatie, en hoe we daardoor fragiel worden en makkelijk beïnvloedbaar zijn door kritiek of falen. Ons ego wil ons imago beschermen en publiekelijk falen absoluut vermijden, dus gaan we – in plaats van te leren van mislukking (lees er meer over in The Obstacle is the Way) – vaak reageren met gevoelens van schaamte, gaan we in ontkenning of geven we anderen de schuld.

De weg naar verbinding en voldoening
Als we, net als Stephanie, te veel wakker liggen van wat mensen over ons denken, dan riskeren we veel moois te laten liggen. Voortdurend goedkeuring zoeken bij anderen kan ervoor zorgen dat we niet leven volgens eigen waarden, maar leven hoe anderen willen dat we leven. Ware voldoening draait om doen wat wij waardevol vinden, en niet om leven volgens maatschappelijke verwachtingen, schrijft Mitch Albom in Tuesdays With Morrie. Als we te veel waarde hechten aan wat anderen denken, zullen we veel minder risico’s durven nemen en zetten we ons leven als het ware op pauze (lees er meer over in Een volgende stap). Vertrouwen op jezelf en kiezen voor de zaken die betekenisvol zijn voor jou, dat is de essentie. Zingeving zit ‘m in effectief dingen doen die een verschil maken, niet in hoe mensen jou percipiëren. Op dat vlak komt wijsheid duidelijk met de jaren. Onderzoek toont namelijk aan dat één van de redenen waarom mensen doorgaans gelukkiger worden en minder stress ervaren als ze ouder worden, is omdat ze minder waarde toekennen aan wat andere mensen denken. Het is onze intrinsieke motivatie die de drijfveer is achter wat het betekent om ‘succesvol’ te zijn, niet het zoeken van applaus. Ryan Holiday zei het mooi: “Impressing people is utterly different from being truly impressive”.

Natuurlijk vergt het soms moed en durf om die sociale angsten te overwinnen. We stellen onszelf kwetsbaar op, en voor velen staat kwetsbaarheid gelijk aan zwakte, maar het tegenovergestelde is waar. Brene Brown (Daring Greatly) geeft aan dat kwetsbaarheid net de sleutel is tot echte connectie en persoonlijke groei. In haar arena-metafoor raadt Brown aan om niet te luisteren naar de toeschouwers, maar enkel de kritiek en feedback ter harte te nemen van de anderen ín de arena – zij die zelf actie ondernemen, kwetsbaarheid tonen en risico’s nemen. En als je kiest voor die kwetsbaarheid – en je trots en ego aan de kant schuift – dan zal de voldoening, liefde en verbinding altijd triomferen. Het gevoel dat iedereen over mij zou oordelen had ik ook net voordat ik startte met het delen van inzichten uit boeken, maar ik vertrouwde op mijn passie voor zelfontwikkeling, en geloofde in het verschil dat ik kon maken voor mensen en wat ik er zelf van kon leren. Dus: probeer nieuwe dingen, durf jezelf te zijn, toon wat je kan, wees moedig en zeg waar je voor staat. Vrees de veroordeling van anderen niet en dans als je kan.

Deuren gaan open
Stephanie’s muziek valt echt in de smaak, en ze is opgelucht dat ze nu eindelijk zichzelf kan zijn bij haar vrienden. Ze heeft zelfs enkele nieuwe vrienden gemaakt die haar muzikale avontuur steunen en haar inspirerend noemen. Ze schreef zich bovendien in voor de Antwerp 10 Miles nadat ze omarmde dat iedere inspanning telt, ongeacht de snelheid of hartslag. Ze heeft sindsdien al veel leuke gesprekken gehad met haar collega’s over verschillende types van looptrainingen en sportvoeding. Het durven relativeren van wat anderen over haar denken, werkte bevrijdend en opende voor Stephanie een hoop deuren om meer bezig te kunnen zijn met wat zij leuk en belangrijk vindt.

Het is volstrekt normaal dat we belang hechten aan wat anderen denken, maar dat mag ons niet verlammen. We kunnen stilstaan bij onze denkfouten en overweldigende sociale angsten, en toch kiezen voor de voldoening en verbinding die erachter schuilgaat. Het draait niet om wat anderen denken, maar wel om wat je effectief doet en welke bijdrage je levert. Now… Go Read Something!

Maxim