De onzekere wereld

De situatie in onze wereld was zelden zo onzeker als vandaag. Sterke leiders met duidelijke visies grijpen de macht omdat ze meesterlijk kunnen inspelen op onze nood aan zekerheid. We neigen ernaar om die visies te blijven beschermen, ook wanneer ze inhoudelijk de bal misslaan. Ligt dat aan ons onvermogen om met onze complexe wereld om te gaan?

Crisis
We bevinden ons in lastige tijden. Oorlogen en militaire conflicten voelen akelig dichtbij. Migratie zorgt wereldwijd voor ongekende uitdagingen. De klimaatproblematiek neemt toe, maar geen haan lijkt er nog naar te kraaien. Invoertarieven hangen ons plots boven het hoofd of de AI-bubbel zou elk moment kunnen barsten. Rijke CEO’s van techbedrijven doen een gooi naar de macht, terwijl hun technologieën onze jobs en privacy onder druk zetten. Al dat onheilspellende wereldnieuws bereikt ons met één enkele swipe. En dan hebben we het nog niet over de tegenslagen en uitdagingen in onze persoonlijke levens, zoals gezondheidsproblemen of moeilijke relaties. Onzekerheid alom.

Sterke, autoritaire leiders staan op om een einde te maken aan ons lijden. Een duidelijke visie – no nonsense – die orde op zaken stelt. Populistische politieke leiders en partijen komen met eenvoudige oplossingen voor de grote problemen van onze tijd (lees er meer over in Vertrouwen in de politiek). Bouw een muur of gooi gewoon alle vreemdelingen buiten. Reduceer alle rijken tot corrupte dieven. Veeg een hele bevolkingsgroep gewoon van de kaart en eigen je het land toe waarvan jij gelooft dat je er recht op hebt. Complottheorieën floreren doordat zij alle gebeurtenissen mooi in kaart brengen en verklaren. Alle complexiteit wordt weggenomen en gereduceerd tot één oorzaak of conclusie. We hebben gewoon nood aan een duidelijk beleid, onder leiding van een zelfverzekerd vaderfiguur die we vertrouwen. Ben je voor of tegen? Het is A of B, zwart of wit. We geloven alles wat hij zegt – onze stem heeft hij! Hetzelfde geldt voor influencers die al je onzekerheden zouden wegnemen door jou ‘deze 5 simpele stappen’ te laten volgen. Succes gegarandeerd!

We blijven bij ons gedacht
De koers is ingezet, en wij zitten klaar om deel uit te maken van de rit. De visie van de partij, politicus of influencer spreekt je zodanig hard aan, dat hun visie de jouwe wordt. Alsof je je vereenzelvigt met waar zij voor staan. Hun eigenschappen of standpunten worden deel van je persoonlijkheid, van je identiteit. Heel vaak vormt zo’n ingesteldheid een basis voor oogkleppen, voor weerbarstigheid en een gesloten mindset. We zijn beland in een pandemie van zekerheid: we blijven bij ons standpunt – van gedachten veranderen lijkt een teken van zwakte. Volgens Robert Cialdini (Influence) willen we consistent overkomen naar de buitenwereld zodra we ons openlijk in een kamp begeven. Eens een Anderlechtsupporter, altijd een Anderlechtsupporter. Iemand die verandert van kamp kan beschouwd worden als wispelturig, onbetrouwbaar of zelfs verraderlijk. Eens we publiek instemmen met een visie, zullen we ons al gauw identificeren met die leider of beweging, waardoor de overtuiging deel wordt van ons zelfbeeld. Dat is een normaal psychologisch zelfbeschermingsmechanisme, om je een veilig deel te voelen van een groep of gemeenschap, zegt ook Jonathan Haidt (The Righteous Mind). Die mentaliteit houdt onze oogkleppen in stand. Volgens Ryan Holiday (Ego is the Enemy) speelt ons ego daarbij een significante rol. Dat wil koste wat kost ons imago beschermen en dreigt zo een open, lerende houding tegen te houden. Brits filosoof Bertrand Russell zei het gevat: “The whole problem with the world is that fools and fanatics are always so certain of themselves, and wiser people so full of doubts“. Als we de neiging hebben naar duidelijkheid en zekerheid te streven, en de algoritmes op sociale media dat ook nog eens belonen, dan werk je onvermijdelijk polarisatie in de hand. Wij, de goeden, hebben het bij het rechte eind. De anderen, ook wel gekend als de vijand of de slechten, zitten er dan weer volledig naast.

Maar het kan ook anders. Ondanks dat we van nature de neiging hebben om te vervallen in tunnelvisie, kunnen we ruimte creëren om daarboven te staan. Volgens Adam Grant (Think Again) is een open, lerende houding de sleutel. Het maakt ons meer succesvol, en het is ook gewoonweg nodig in de veranderende wereld waarin we leven. Zoals we weten van boeken zoals Thinking, Fast and Slow en Factfulness, kunnen we nooit zeker zijn van onze gedachten of mening. “Hoe meer we weten, hoe meer we beseffen dat we niets weten“, zei Socrates al. We zijn niet de rationele wezens die we soms hopen te zijn. Eigenlijk lopen we over van de denkfouten en worden we voortdurend in de maling genomen (lees er meer over in Volg je intuïtie). Enige intellectuele nederigheid is dus altijd op z’n plaats.

Omarm de onzekerheid
De reden waarom we zo’n moeite lijken te hebben met die open houding, ligt volgens mij in ons onvermogen om met onzekerheid om te gaan. De mens kickt op controle – we willen de touwtjes in handen. Liefst van al is alles lekker voorspelbaar, perfect hoe we het willen, maar zo werkt het niet. Binnen bedrijven en het leger spreken ze over een VUCA wereld: Volatility (Volatiliteit), Uncertainty (Onzekerheid), Complexity (Complexiteit) and Ambiguity (Dubbelzinnigheid). De wereld is niet eenduidig, maar ze is een kluwen van complexiteiten en onderlinge afhankelijkheden. Het is niet zwart of wit, maar daartussenin zitten nog 50 tinten grijs. De wereld is veel. Duik je dieper in eender welk onderwerp, zal de conclusie bijna altijd zijn: it’s complicated. Daar kunnen we moeilijk mee om. Het zit bij ons ingebakken om onzekerheid te vermijden, maar onzekerheid is overal. Onvermijdelijk. Onzekerheid is de enige zekerheid. Dat maakt ons angstig, waardoor we psychologische veiligheid zoeken in duidelijke overtuigingen en standpunten. Zodra we beseffen dat onzekerheid geen bedreiging is, maar een normaal onderdeel van het menselijk bestaan, dan kunnen we meer rust vinden. Adam Grant (Think Again) pleit voor de wetenschappersbenadering: durf te twijfelen. Twijfel is het fundament waarop wetenschap gebouwd is en de reden dat we vooruitgang blijven boeken. Alles verandert zo snel in onze wereld, waarom zouden wij of onze mening niet mee veranderen? Een visie of standpunt waar geen ruimte is voor twijfel, is er eentje om gewantrouwd te worden.

Omgaan met de onzekerheid
Onzekerheid omarmen – dat klinkt allemaal wel fijn, maar het is toch niet zo evident. Hoe doe je dat eigenlijk? Magische antwoorden heb ik niet, maar ik bespreek graag vier elementen die kunnen helpen, en mij alvast ook gemoedsrust bieden.

Het eerste en belangrijkste element draait om een interne locus of control. Dat komt neer op het gevoel zelf controle te hebben over ons eigen leven. We controleren voor alle duidelijkheid niet wat ons overkomt, maar wel hoe we erop reageren. Dat is een centraal concept uit het stoïcisme (The Daily Stoic). De stoïcijnen schrijven over Amor Fati – het omarmen (of zelfs houden) van het lot. Veel mensen vechten vaak tegen de realiteit – ze willen die gewoonweg niet aanvaarden. Een ziekte of ongeluk, de herstructurering op het werk, een beslissing van een politicus, het slechte weer,… Die zaken kan je niet controleren, dus focus op wat je wél kan controleren, namelijk jouw reactie. Harari (21 Lessons for the 21st Century) schrijft dat veerkracht het radicaal accepteren en toelaten van de realiteit is. Verantwoordelijkheid nemen voor je eigen handelen en je eigen keuzes. En bovendien erop vertrouwen dat je om zal kunnen gaan met wat het leven je in de schoot werpt. Dat zelfvertrouwen bouw je op door dingen te doen, zaken te realiseren, en aan jezelf te bewijzen dat je problemen kunt oplossen en onvoorziene omstandigheden het hoofd kan bieden. Het kan zo banaal zijn als een nieuwe route vinden bij een wegblokkade tijdens je wandeling, maar ook zo veelbetekenend als een nieuwe job vinden na een onverwacht ontslag. Je kan meer dan je denkt – de mens is enorm veerkrachtig en flexibel.

Het tweede element is actie ondernemen, hoe klein ook. Is de klimaatproblematiek overweldigend? Steun een lokaal klimaatfonds. Lig je wakker van armoede? Word dan vrijwilliger bij een organisatie tegen kansarmoede. Actie absorbeert angst. Durf dus een verantwoordelijkheid op te nemen om je steentje bij te dragen. Voor mij helpt het om financieel te doneren aan effectieve goede doelen (lees er meer over in Ik redde iemands leven). Kijk wat werkt voor jou.

Element nummer drie is mindfulness. Omgaan met wat er is. Met mildheid, zachtheid, op een losse manier. Niet tegen de angsten vechten, maar ze durven erkennen en een plekje geven. Mindfulness oefenen (door middel van o.a. meditatie) kan helpen om die emoties en gedachten te herkennen en er op een gezonde manier mee om te gaan (lees er meer over in Mindful leven).

Tot slot: Never worry alone. Als je je zorgen deelt, worden ze kleiner. Julien De Wit (Onzeker) schrijft over de kracht van je sociaal vangnet. Jouw vrienden, familie, groep of gemeenschap verhogen je veerkracht. Voelen we ons veilig in onze omgeving, dan hebben we een hogere tolerantie voor stress, tegenslagen en onzekerheid.

Van onzeker naar zelfzeker
Onzekerheid domineert onze wereld en onze levens. We streven naar duidelijkheid en eenduidigheid, maar vergeten dat onzekerheid een inherent deel is van het leven. Door onze mentaliteit te veranderen – onze oogkleppen der koppigheid vervangen door een open, nieuwsgierige blik – kunnen we die onzekerheid en twijfel omarmen. Vertrouw op jezelf om oplossingen te vinden als het moeilijk wordt. Dan ben jij klaar om de onzekere wereld te trotseren. Now go read something.

Maxim

Ik maakte een Whatsapp-community waar mensen kunnen verbinden en op de hoogte kunnen blijven van de Nieuwsbrief Cafés. Treed toe tot de community en kies van welke groep (Berchem en/of Ekeren) je deel wil uitmaken!

Whatsapp community

NIET-BOEKENTIPS
• The Rich Roll Podcast: met gast Dan Harris over o.a. meditatie en omgaan met onzekerheid.
• Podcast Psycholoog: ‘De kracht van twijfel’, over de waarde van onzekerheid omarmen en durven twijfelen.