Go Read Something

Het eindeloze gepieker

De gedachten in ons hoofd bepalen ons gedrag, en zo ook hoe we ons leven leiden. Voor een doorgewinterde piekeraar woedt er vaak een storm aan piekergedachten die stress en angsten aanwakkeren en onderhouden. Daardoor kan een piekeraar niet altijd leven zoals die voor ogen heeft. We voeren een ware strijd om die gedachten uit ons hoofd te weren, maar dat is allesbehalve eenvoudig. Hoe begin je daar in godsnaam aan?

Miserie
Je wekker gaat af, veel te vroeg. Gisterenavond ging je tijdig slapen, althans dat was de bedoeling. Je lag nog tot laat te piekeren en zag hoe het een uur, twee uur en zelfs drie uur werd. Vandaag is echter een nieuwe dag, maar je maakt je toch al wat zorgen over hoe dat gebrek aan slaap je focus op het werk zal beïnvloeden. Tijdens het ontbijt dwalen je gedachten af naar de vorige keer toen je zo dramatisch had geslapen en je daardoor tijdens een gesprek met je baas helemaal de mist inging en emotioneel werd. Die herinnering werkt verlammend, en je hoopt dat je vandaag je baas niet tegen het lijf loopt. Je wilt je fiets nemen om naar je werk te rijden, maar de band is plat. Nu begin je helemaal te balen: “Waarom heb ik dat gisteren niet gecheckt? Ik zal grandioos te laat zijn, waardoor mijn baas me ongetwijfeld zal aanspreken. Dan zal ik  waarschijnlijk weer in elkaar storten als een hoopje ellende, wat zal hij wel niet van mij denken? Die platte band komt wellicht van dat kiezelpadje, waarom koos ik ook die weg?”. Pas na tien minuten, waarin je overmeesterd leek door piekergedachten, bel je bij je buurvrouw aan om haar fiets te lenen.

Soms is het voor ons moeilijk om het onderscheid te kunnen maken tussen normale gedachten en piekergedachten. Het verschil, volgens psycholoog Filip Raes (Weg van het Piekeren), is echter dat we bij piekeren doorgaans negatieve, repetitieve gedachten hebben die ons niet vooruit helpen. We hebben bij piekeren nochtans vaak de indruk dat we aan een oplossing aan het werken zijn, maar niets is minder waar. Vaak graaf je jezelf dieper in de put vol stress en angsten, en kom je geen stap dichter bij het oplossen van het probleem. Stress is normaal, zowel voor dieren als voor mensen, maar het grote verschil is dat de mens goed is in ‘blijven doorgaan’ als we onder stress staan, zegt Alain De Botton (The School of Life). De meeste dieren gaan in slaap- of rustmodus na een stressvolle periode, maar wij mensen nemen stress voor een lange tijd mee, omdat we kunnen herkauwen over het verleden en piekeren over de toekomst. Zo houden we de stress vast in ons lichaam en kan piekeren ervoor zorgen dat acute stress chronisch wordt (lees ook Omgaan met stress). Piekeren is dan ook een motor achter vele stress-, angst- en depressieklachten.

De juiste actie
Het heeft ons evolutionair altijd voordelen opgeleverd om te piekeren. Mensen die zich nooit zorgen maakten, niet voorzichtig waren, of nooit het zekere voor het onzekere namen, redden het niet bijzonder lang. Piekeren zit in onze genen. De mate waarin iemand piekert, wordt bepaald door ons niveau van neuroticisme, een erfelijke eigenschap die dus sterker aanwezig is bij de ene persoon dan bij de andere. Volgens Filip Raes (Morgen stop ik met piekeren) betekent dat ook dat eens je een piekeraar bent, je dat altijd wel een beetje zal blijven. Maar dat wil niet zeggen dat je niet kan leren hoe je er beter mee kan omgaan.

Piekeren is puur vermijdingsgedrag, een manier om de confrontatie uit de weg te gaan. Het geeft een gevoel van controle en voelt comfortabel aan op korte termijn, maar heeft nefaste gevolgen op lange termijn. Zodra we merken dat we aan het piekeren zijn, is het belangrijk om over te gaan tot actie, en niet in dat gepieker vast te blijven zitten. Dat is moeilijk in het moment zelf, maar achteraf zijn we vaak blij dat we het gedaan hebben. De juiste actie is afhankelijk van de persoon en situatie, en hoe mensen omgaan met piekeren is voor iedereen anders. Er zijn echter wel enkele regels die we in het achterhoofd kunnen houden. Ten eerste is het cruciaal om bij gepieker over te gaan tot actie. Zo kan de persoon met de platte band zich realiseren dat die aan het piekeren is, en meteen overgaan tot actie door de buurvrouw te bellen en de baas op de hoogte te brengen. Er zijn tenslotte veel dingen waar we over piekeren, maar waar we eigenlijk toch controle over hebben. Denk ook aan een relatie, waar we misschien al snel veronderstellingen maken en piekeren over wat onze partner denkt of voelt, terwijl we een einde kunnen maken aan die gedachten door gewoon de vraag te stellen. Een tweede regel is van toepassing wanneer het onderwerp van ons gepieker groter of complexer is, maar we alsnog een invloed kunnen uitoefenen. Denk bijvoorbeeld aan een stroeve band met onze familie, waar we met onze carrière naartoe willen, of hoe we een goede ouder kunnen zijn. Die taken kunnen overweldigend zijn en veel gepieker met zich meebrengen, maar dan is het steeds zaak om de kleinste, concrete, haalbare stap te nemen die kan helpen bij het bereiken van ons doel. Kunnen we die eerste stap niet meteen zetten, omdat we bijvoorbeeld in bed liggen, dan schrijven we die actie best op én wanneer we erop zullen terugkomen.

Het stoïcisme benadrukt dat we ons bewust moeten zijn van waar we al dan niet controle over hebben, wat ons bij de derde regel brengt. Er zijn tenslotte een karrevracht aan onderwerpen waar we over piekeren, maar eigenlijk niets aan kunnen doen. De oorlog in Oekraïne, of de zon zal schijnen op onze trouw, de gezondheid van onze grootmoeder, maar ook gewoon ons eigen verleden. Piekeren over alle mogelijke toekomstscenario’s kan ons echt doen afzien, maar we moeten beseffen dat gedachten niet gelijk staan aan feiten. Seneca zei nog: “We suffer more in imagination than in reality“. Naast de realisatie dat we soms niets aan de situatie kunnen veranderen, is het belangrijk om op dat moment te kiezen voor een activiteit waarbij we minder piekeren. Denk maar aan sporten, ons in de natuur begeven, iets leuks doen met vrienden, pottenbakken… Activiteiten die ons energie geven of in een bepaalde flow brengen, helpen ons om de piekergedachten los te laten. Als we ons wat somber voelen, doen we het vaak rustig aan en durven we wel eens afspraakjes af te zeggen. Dat is een risico, omdat we op die manier een hoop energiegevers schrappen, waardoor het moeilijker wordt om uit die negatieve gedachte- en gevoelensspiraal te geraken. We kunnen niet wachten tot al het gepieker uit ons leven verdwenen is om weer leuke dingen te kunnen gaan doen. Als we dat doen, zetten we als het ware ons leven aan de kant. Piekeren helpt ons niet, actie ondernemen wel.

Spelen met de strandbal
Ik moet bekennen dat ik zelf geen grote piekeraar ben, maar wanneer ik toch pieker, blijkt mijn ervaring met mindfulness enorm waardevol. Het helpt om mijn gepieker in eerste instantie op te merken, maar het belangrijkste aspect is de mildheid (lees ook Born to be mild). Voor vele mensen is omgaan met piekeren een helse strijd, en helaas kan die strijd contraproductief werken. Ik beschouw gepieker graag als een strandbal die je onder water probeert te duwen. Dat kost veel moeite, hij wil steeds terug boven komen en knalt vroeg of laat terug in je gezicht omhoog. Piekeren is here to stay. In plaats van me te verzetten (“stop nu toch met piekeren!“), probeer ik de piekergedachten te omarmen (“aah, daar zijn ze weer“). Door luchtig om te gaan met die innerlijke criticus creëer ik een afstand, waardoor ik de piekergedachten gemakkelijk kan erkennen. Dan gaan ze eens zo snel weer weg. En voor je ’t weet, ben je met de strandbal aan het spelen.

Het loont om te beseffen dat piekeren compleet menselijk is, iedereen doet het! We piekeren over onze job, relaties, gezondheid, onze kinderen of ouders… Waarom denk je dat we daarover piekeren? Juist, omdat we die zaken belangrijk vinden, dat is de logica zelve. Gepieker vertelt iets over ons, dus waarom benaderen we piekergedachten dan niet met enige nieuwsgierigheid en openheid? We kunnen veel leren over onszelf door ons eigen gepieker van dichtbij te bekijken. Durf er ook over te praten, want verbondenheid werkt. Bovendien zijn anderen doorgaans milder voor ons gepieker dan wijzelf. Al die aspecten – het opmerken, de mildheid en zelfcompassie, de nieuwsgierigheid en menselijkheid van piekeren – helpen om op het juiste moment de juiste actie te kunnen ondernemen. We zullen nooit leven zonder gepieker, dat kan niet. Maar met een doordachte aanpak en mentaliteit zorgen we ervoor dat we ons leven niet aan de kant schuiven, maar het zelf in handen nemen en ten volle kunnen leven.

Start met leven
Piekeren is waanzinnig vervelend, vermoeiend en helpt je niet vooruit, en je zult het altijd blijven doen. Maar er zijn manieren om ermee om te gaan. Als je begrijpt wat piekeren is, kan je het eenvoudiger opmerken. Behandel je de piekergedachten met mildheid en nieuwsgierigheid, eerder dan je ertegen te verzetten, dan is er ruimte voor actie en groei. En onthoud dat je nooit alleen bent in je gepieker. Go Read Something, ciao!

Maxim

NIET-BOEKENTIPS
• Podcast Filip Raes: Het uitgebreide interview van mij met psycholoog en auteur Filip Raes over zijn boek Weg van het Piekeren.
• Podcast Piekeren: Podcastaflevering van De Podcast Psycholoog over piekeren.

Boeken Juni & Juli 2024

• Ge(e)neratie – Julien De Wit
• This Is Water – David Foster Wallace
• A Million Miles in a Thousand Years – Donald Miller
• Morele Ambitie – Rutger Bregman